Ogólne

1. Rodzaje umów zawieranych między autorem(ami) a wydawcą

Na opublikowanie artykułu w czasopiśmie naukowym zawsze potrzebna jest zgoda osoby, której przysługują prawa autorskie do publikowanego materiału. Zazwyczaj jest to autor (lub autorzy) artykułu, zdarzają się jednak sytuacje bardziej skomplikowane, gdy ktoś inny jest podmiotem praw autorskich. Może się na przykład zdarzyć, że prawa autorskie do utworu naukowego przysługują pracodawcy autora (instytucji naukowej, w której autor jest zatrudniony), jeżeli tak wynika z zapisów zawartych w umowie o pracę. Pracodawcy może też przysługiwać prawo pierwszeństwa publikacji utworu. W praktyce, prace naukowe powstałe w ramach wykonywania obowiązków wynikających z umowy o pracę najlepiej publikować za wiedzą i zgodą pracodawcy.

Zgodę na publikację artykułu można wyrazić w różnej formie. Wydawcy często stosują umowy, które zawierają nie tylko zgodę na publikację, ale skutkują wręcz przeniesieniem majątkowych praw autorskich na wydawcę (copyright transfer agreement, CTA). W zakresie wskazanych w takiej umowie pól eksploatacji wydawca uzyskuje wtedy wyłączne prawo do korzystania z dzieła. Po podpisaniu takiej umowy skorzystanie z utworu na wskazanym w niej polu eksploatacji wymaga zgody wydawcy – w szczególności, jeżeli umowa obejmuje tzw. „pola internetowe”, to umieszczenie materiału w otwartym repozytorium wymaga takiej zgody.

Zamiast przenoszenia praw autorskich można też udzielić wydawcy licencji na opublikowanie dzieła. Jeżeli jest to licencja wyłączna, to może ona także stanowić przeszkodę w udostępnieniu artykułu w otwartym repozytorium, gdyż jej istotą jest zakaz zezwalania innym na korzystanie z utworu na wymienionych w jej treści polach eksploatacji, np. zakaz publikowania danego artykułu bez zgody wydawcy (licencjobiorcy). Licencją, która pozostawia autorowi (licencjodawcy) największą swobodę decydowania o dalszym rozpowszechnianiu utworu jest licencja niewyłączna. W takim przypadku wydawca uzyskuje zgodę na wykorzystanie tekstu na wskazanych polach eksploatacji (może go opublikować), ale autor zachowuje pełnię swoich praw i samodzielnie decyduje o innych formach rozpowszechniania artykułu.

W kontekście wymagań otwartego dostępu stawianych grantobiorcom 7PR i ERC jest rzeczą niezmiernie ważną, żeby autorzy mieli świadomość różnicy pomiędzy przeniesieniem praw autorskich a udzieleniem licencji niewyłącznej. To od rodzaju umowy podpisanej z wydawcą zależy, ile wysiłku autor będzie musiał włożyć w spełnienie wymagań Komisji Europejskiej (KE).

2. Jakie są prawa użytkownika korzystającego z otwartego repozytorium?

Zgodnie z polskim prawem, jeżeli autor (lub inny podmiot praw autorskich) nie zaznaczył inaczej, użytkownicy mogą korzystać z udostępnianych w repozytorium materiałów tylko w wąskim zakresie wynikającym z przepisów o dozwolonym użytku. Oznacza to, że mają prawo korzystać z nich w celach edukacyjnych i naukowych, i mogą cytować, prezentować i powielać fragmenty udostępnionych materiałów, pod warunkiem podania źródła, tytułu i autora(ów) – szczegóły określone są w poszczególnych przepisach prawa autorskiego poświęconych dozwolonemu użytkowi.

Podmiot praw autorskich może też udzielić generalnej zgody na szersze korzystanie z utworu w postaci specjalnej licencji. Często wykorzystywane są w tym celu licencje Creative Commons, np. Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL (CC-BY). Taka licencja obejmuje wszystkich użytkowników danego materiału i oznacza, że mają oni prawowykorzystywać utwór na wszystkich znanych polach eksploatacji w dowolnym celu. Mogą też korzystać ze stworzonych przez siebie opracowań utworu udostępnionego na tej licencji. Użytkownik materiału udostępnionego na licencji CC-BY będzie mógł zatem wydrukować dowolną liczbę egzemplarzy, opublikować własne tłumaczenie lub streszczenie materiału, sprzedawać kopie, itd. Także i w tym przypadku użytkownik ma obowiązek podawać odbiorcom informacje o utworze: jego tytule, źródle, autorstwie oraz udzielonej licencji CC-BY. Istnieją także bardziej restrykcyjne wersje licencji Creative Commons, nakładające więcej ograniczeń na sposoby korzystania z utworu przez użytkowników, a zarazem poszerzające prawa wynikające jedynie z przepisów o dozwolonym użytku.

3. Kto powinien udostępnić artykuł w przypadku, gdy ma on wielu współautorów?

Jeżeli artykuł lub inny materiał naukowy ma wielu współautorów, to prawa autorskie dzielą się pomiędzy wszystkich autorów i wszyscy oni muszą udzielić swojej zgody na udostępnienie materiału w repozytorium. W praktyce nie ma technicznej możliwości założenia wspólnego konta w repozytorium ani wspólnego opublikowania materiału przez kilku użytkowników naraz, więc artykuł współautorski powinien być udostępniony przez jednego ze współautorów, ale za wiedzą i zgodą pozostałych autorów.

Jakie kroki powinien podjąć autor publikacji naukowej?

W zależności od tego, na jakim etapie procesu wydawniczego znajduje się dana publikacja, możliwe są różne scenariusze:

1. Artykuł został zaakceptowany przez konkretne czasopismo i wydawca prosi nas o podpisanie odpowiedniej umowy. Na tym etapie możemy na kilka różnych sposobów zadbać o to, żeby zapisy umowy nie uniemożliwiły nam spełnienia wymagań KE, czyli udostępnienia artykułu lub ostatecznej wersji manuskryptu (po recenzjach i ostatnich poprawkach) w otwartym repozytorium w określonym terminie.

   Czy proponowana przez wydawcę umowa przewiduje przeniesienie pełni praw autorskich?

   tak	Nie podpisujemy przysłanej umowy – zamiast niej proponujemy wydawcy licencję niewyłączną
   	albo
   	Proponujemy wydawcy dołączenie aneksu do umowy (addendum), który zapewni nam prawo do udostępnienia artykułu w repozytorium; po akceptacji takiego rozwiązania przez wydawcę podpisujemy oba dokumenty
   nie	Sprawdzamy w tekście proponowanej umowy i/lub kontaktując się bezpośrednio z wydawcą, czy dana umowa pozostawia nam prawo do udostępnienia artykułu w repozytorium (polityka wielu wydawców czasopism naukowych w kwestiach związanych z otwartym dostępem jest też opisana w bazie Sherpa/RoMEO)

2. Artykuł został zaakceptowany do druku lub jest opublikowany i już podpisaliśmy z wydawcą umowę przeniesienia praw autorskich (CTA).

   Sprawdzamy, czy podpisana umowa zawiera szczegółowe zapisy umożliwiające nam spełnienie wymagań KE.

   tak	Udostępniamy artykuł lub ostateczną wersję manuskryptu w odpowiednim repozytorium (np. poprzez portal OpenAIRE)
   nie	Prosimy wydawcę o podpisanie aneksu do umowy (addendum), który umożliwi nam spełnienie wymagań KE

3. Artykuł już jest opublikowany w czasopiśmie w otwartym dostępie (Open Access Journal). KE wymaga, żeby i w tym przypadku udostępnić artykuł w otwartym repozytorium instytucjonalnym lub dziedzinowym. Niektórzy wydawcy publikujący w modelu otwartego dostępu automatycznie deponują wydawane artykuły także w repozytoriach, ponieważ poprawia to ich widoczność i ułatwia wyszukiwanie.

   Czy nasz wydawca deponuje publikowane artykuły w otwartym repozytorium?

   tak	Nie ma potrzeby żadnych dalszych działań z naszej strony
   nie	Umieszczamy artykuł w otwartym repozytorium instytucjonalnym lub dziedzinowym. Także w tym przypadku lepiej jest sprawdzić treść podpisanej z wydawcą umowy bądź udzielonej licencji – jak w scenariuszu 2

Strategie wydawców

Wielu wydawców już przyjęło politykę umożliwiającą samoarchiwizację artykułów lub manuskryptów w ich ostatecznej (uwzględniającej uwagi recenzentów) postaci. Szczegółowe informacje na temat zasad przyjętych przez różnych wydawców są dostępne w bazie Sherpa/RoMEO.

Co możemy zrobić, gdy wydawca odmawia współpracy?

1. Dopóki nie podpisaliśmy umowy przeniesienia praw autorskich powinniśmy uwzględniać następujące aspekty sytuacji:

   - jako grantobiorcy podjęliśmy zobowiązanie, że zastosujemy się do wymagań Komisji Europejskiej dotyczących udostępniania publikacji naukowych

   oraz

   - jako autorzy dysponujemy pełnymi prawami autorskimi do własnych artykułów i to od nas zależy, czy, komu i w jakiej części przekażemy nasze prawa.

   Mamy więc następujące możliwości:

   - możemy wezwać wydawcę do ponownego przemyślenia decyzji odmownej, tym razem w świetle zasad przyjętych przez KE

   albo

   - możemy opublikować artykuł w innym czasopiśmie – takim, które umożliwia nam wypełnienie naszych zobowiązań wobec KE.

2. Jeżeli wydawca konsekwentnie odmawia podpisania licencji niewyłącznej lub aneksu do umowy przeniesienia praw autorskich, a my mimo to chcemy opublikować artykuł w danym czasopiśmie, powinniśmy:

   - poprosić wydawcę o odmowę na piśmie

   - poinformować osobę odpowiedzialną za dany projekt w KE (EC Project Officer) o sytuacji i przekazać jej pisemną odmowę wydawcy.